Aluzja

Z encyklopediafantastyki.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
LEKSYKON FANTASTYKI
pojęcia


ALUZJA (łac. allusio - przygrywka) - w języku potocznym jest to wzmianka, mająca na celu wywołanie określonych skojarzeń, zawoalowane napomknienie, pozwalające adresatowi wypowiedzi domyślić się tego, co z różnych powodów nie zostało sformułowane dosłownie i bezpośrednio. Jako termin teoretycznoliteracki funkcjonuje zwykle wraz z określającym przymiotnikiem (aluzja literacka) i oznacza świadome, poświadczone w warstwie językowej, nawiązanie w utworze (np. w formie cytatu) do innego utworu literackiego. W utworach fantastycznonaukowych (podobnie jak i w innych utworach) aluzja występuje zarówno w pierwszym (potocznym), jak i w drugim (literackim) znaczeniu.

W znaczeniu pierwszym aluzja pojawia się w tekście jako wzmianka, zwracająca uwagę czytelnika na znane mu w rzeczywistości zjawiska, o których z różnych powodów autor pisać nie chce lub nie może. Wyraz „aluzja" używany bywa w takim wypadku jako synonim „przemilczenia". Takie odwołanie do rzeczywistości, uruchamiające kontekst pozaliteracki, w istocie przemilcza to, co najważniejsze, jest więc ubogie pod względem zawartości informacyjnej, ale silnie oddziaływa na wyobraźnię odbiorcy, apeluje do jego wiedzy o świecie rzeczywistym i potęguje napięcie emocjonalne. Operowanie aluzją zwraca jedynie uwagę na zjawiska, które niepokoją, tak aby czytelnik sam zauważył je w swoim otoczeniu. W tym sensie fantastyka naukowa spełnia funkcję klucza pozwalającego rozpoznawać i analizować mechanizmy ludzkiej egzystencji. W takim rozumieniu, np. ukrywanie przed społeczeństwem spotkania uczonych z kosmitami w powieści Białczyńskiego Próba inwazji odczytać można bez trudu jako aluzję do nierzadko przecież spotykanego w rzeczywistym świecie manipulowania informacją i zatajania prawdy w imię własnych dążeń wyalienowanej władzy.

W znaczeniu drugim jako aluzja literacka, nawiązanie w utworze do innego utworu stosowane jest w celu zwiększenia pojemności znaczeniowej tekstu. Aluzja w tym wypadku uruchamia skojarzenia związane z przywoływanym utworem i nowy tekst sytuuje w jego kontekście, wzbogacającym nowe dzieło o sensy dodatkowe, bezpośrednio nie wypowiedziane. Tak rozumianą aluzją jest w Limes inferior J. A. Zajdla odwołanie do Alicji w Krainie Czarów L. Carrolla. W tym sensie opowiadanie Bradbury'ego "Usher II" z Kronik marsjańskich jest aluzją do Zagłady domu Usherów E.A. Poe'go, a postać Szerna w Delirium w Tharsys Żwikiewicza nawiązaniem do trylogii Żuławskiego Na srebrnym globie, Zwycięzca, Stara Ziemia. Aluzja literacka wskazuje na nurt tradycji, w którym należy nowe dzieło umieścić oraz określa kierunek jego interpretacji.

(aut. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz)

Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia
Pomoc
Szablony