Ignacy Krasicki

Z encyklopediafantastyki.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ignacy Krasicki
Krasicki.jpeg
Data i miejsce urodzenia 3 luty,1735
Dubieck
Data i miejsce śmierci 14 marca 1801
Berlin
Narodowość Polska
Ważne dzieła Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki


Ignacy Krasicki herbu Rogala (ur. 3 lutego 1735 w Dubiecku, zm. 14 marca 1801 w Berlinie) – biskup warmiński od 1767, arcybiskup gnieźnieński od 1795, książę sambijski, hrabia Świętego Cesarstwa Rzymskiego, prezydent Trybunału Koronnego w Lublinie w 1765, poeta, prozaik i publicysta, kawaler maltański zaszczycony Krzyżem Devotionis.

Jeden z głównych przedstawicieli polskiego oświecenia. Nazywany „księciem poetów polskich”. Jako biskup warmiński z rozmachem urządzał swoje rezydencje w Lidzbarku Warmińskim i Smolajnach. Z racji pełnionej funkcji zasiadał w Senacie Rzeczypospolitej. W 1781 r. wydał nakładem drukarni Michała Grölla w Warszawie dwutomowy Zbiór potrzebniejszych wiadomości, drugą po Nowych Atenach polską encyklopedię powszechną. Jest również autorem dzieła uznawanego za pierwszą polską powieść (Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki). Tworzył głównie bajki, satyry i poematy heroikomiczne.

Urodził się w Dubiecku nad Sanem w rodzinie posiadającej tytuł hrabiów Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Był spokrewniony z najświetniejszymi rodami Rzeczypospolitej. Był najstarszym synem Jana Bożego Krasickiego, kasztelana chełmskiego i senatora Rzeczypospolitej oraz stolniczanki Anny Starzechowskiej. Miał dwie starsze siostry i czterech braci. Starannie wykształcony, wraz z dwoma braćmi, obrał stan duchowny za sprawą rodziców, później pisał o wybranej drodze życia „Szedłem dla grosza i dla chwały Bożej”. W latach 1743-1750 Krasicki uczył się w Jezuickim Kolegium Lwowskim. W 1751 roku wstąpił do seminarium duchownego misjonarzy przy kościele św. Krzyża w Warszawie; W 1759 otrzymał święcenia kapłańskie z rąk Wacława Hieronima Sierakowskiego – biskupa przemyskiego. Został kanonikiem kijowskim, a trzy lata później, kanonikiem katedry przemyskiej, i objął probostwo katedralne.

Jako młody ksiądz spędził dwa lata (1759-1761) na studiach w Rzymie. Zamieszkał w Hospicjum polskim przy kościele św. Stanisława, gdzie pełnił funkcję prowizora opiekującego się tamtejszym archiwum. Po powrocie został w 1763 sekretarzem prymasa Władysława Aleksandra Łubieńskiego i zaprzyjaźnił się z młodym Poniatowskim – przyszłym królem. Swą twórczością Krasicki opromieniał panowanie przyjaciela Stanisława II Augusta Poniatowskiego, jednak nie propagował bezpośrednio programu politycznego króla.

W grudniu 1764 roku kapituła archidiecezji lwowskiej wybrała Krasickiego kustoszem katedralnym. Rok później otrzymał probostwo infułackie w Kodniu. Został także prezydentem Trybunału Małopolskiego. Od 1766 r. był kanonikiem, a później koadiutorem biskupa warmińskiego.

Od panowania Stanisława II Augusta rozpoczęła się kariera duchowna Krasickiego. Kapelan królewski otrzymał rychło w grudniu 1766 roku biskupstwo warmińskie, tytuł książęcy, godność senatora Rzeczypospolitej. Pod koniec życia został arcybiskupem gnieźnieńskim. Był współorganizatorem i często uczestnikiem tzw. obiadów czwartkowych.

Biskupstwo warmińskie dawało mu wysokie miejsce w hierarchii społecznej oraz uzasadnione poczucie niezależności. Jednak nie okazało się ono cichą przystanią. Kapituła przyjęła swego zwierzchnika chłodno w obawie przed zmianami. Równocześnie nasilały się prowokacje i napór Prus zmierzających do zagarnięcia Warmii w ramach rozbioru Polski. Krasicki protestował publicznie przeciw obcej interwencji. Chciał też uchronić Warmię przed wojną domową. Po utracie niezawisłości nie złożył Fryderykowi II homagium.

Wśród jego podróży obok wyjazdu do Paryża w czasie konfederacji barskiej, częstymi staną się teraz wyjazdy do Berlina, Poczdamu, Sanssouci na wezwanie Fryderyka II, z którym się zaprzyjaźnił. Wraz z całą diecezją warmińską był po I rozbiorze poddanym pruskim. Stwarzało to sytuację trudną dla poety – biskupa, który zaprzyjaźniony z królem Polski był zmuszony do towarzyskich i administracyjnych kontaktów z królem Prus. Po III rozbiorze Polski papież Pius VI skierował do niego 16 grudnia 1795 brewe, nakazując mu wpajać w naród polski obowiązek wierności, posłuszeństwa i miłości panom i królom.

Pochowany został w katedrze pw. Świętej Jadwigi Śląskiej w Berlinie, którą w 1774 r. osobiście konsekrował, a w 1829 r. został przeniesiony do Katedry Gnieźnieńskiej.

W 1774 odznaczony został Orderem Orła Białego, kawaler Orderu Świętego Stanisława od 1767, pruskiego Orderu Czerwonego Orła od 1798, od 1786 kapelan honorowy zakonu maltańskiego[4]. Był członkiem rzeczywistym Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk.

Był wybitnym reprezentantem polskiego klasycyzmu. Zadebiutował strofą – Hymn do miłości Ojczyzny. Miał wówczas ok. 40 lat. Był to więc późny debiut, który przyniósł przecież niezwykły sukces tej strofy, stanowiącej fragment pieśni IX poematu heroikomicznego Myszeida. Strofa ta później przez długie lata odgrywała rolę hymnu narodowego. Krasicki sformułował tu uniwersalną ideę patriotyzmu wyrażoną stylem wysokim i wzniosłym tonem. Wśród licznych przekładów tekstu wymieńmy także 3 różne przekłady francuskie.

Książę Biskup Warmiński (X.B.W.) nadawał doskonały kształt wszystkim gatunkom europejskiego klasycyzmu. Otwierał także drogę gatunkom nowym. Wśród nich wyróżnia się pierwsza polska powieść nowożytna Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki. Jest ona syntezą wszystkich odmian powieści oświeceniowych – a więc satyryczno-obyczajowej, przygodowej i robinsonady połączonej z utopią i powieścią dydaktyczną. Bohater powieści Mikołaj Doświadczyński to przeciętny polski szlachcic, który w toku wielorakich przeżyć w Warszawie, Paryżu, na wyspie Nipu, konstruuje swą osobowość i racjonalizuje swe doświadczenia. W rezultacie wypracuje dojrzałą mądrość, stanie się dobrym człowiekiem, przykładnym obywatelem. Ten wzór mądrego gospodarza (fizjokratyzm) wypełnia także karty następnej powieści Pan Podstoli.

Anegdota mówi, iż zachętą do powstania poematu Monachomachia stała się rozmowa z Fryderykiem II pruskim w pałacu Sanssouci. Krasicki mieszkał tu w apartamencie zajmowanym niegdyś przez Woltera. W żartobliwym heroicum o zwaśnionych zakonnikach realizuje X.B.W. oświeceniową konwencję gatunku. Edycja tekstu stała się nieomal skandalem obyczajowym.

Najtrwalszym pomnikiem literackim oświecenia są Bajki. Osadzone w europejskiej tradycji gatunku są niedoścignione w swym artystycznym pięknie. Aktualną obserwację nad światem i naturą człowieka zawarł poeta także w Satyrach. Klasyk poezji zintelektualizowanej był artystą słowa wydobywającym poetyckość z obszarów najrzadziej poszukiwanych.

Uprawiał nie tylko literaturę piękną. Pisał prace z zakresu homiletyki, teologii, heraldyki. Ogłosił dwutomową encyklopedię, pisał Listy o ogrodach, artykuły do „Monitora” i własnej gazety „Co Tydzień”. Podejmował prace przekładowe z Plutarcha, tłumaczył Pieśni Osjana, fragmenty Boskiej Komedii Dantego, utwory Anakreonta, Boileau, Hezjoda, Teokryta; napisał rozprawkę O tłumaczeniu ksiąg.

FANTASTYKA Ignacy Krasicki jest autorem pierwszej, w pełni oryginalnej utopii polskiej (fragmenty Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków przez niegoż samego opisanych, na trzy księgi rozdzielonych, powst. na przełomie 1774-1775; wyd. w Warszawie w 1776 nakładem M. Grólla; przetłumaczonej na francuski 1818, niemiecki 1776, rosyjski 1951). Traktat Krasickiego jest także pierwszą powieścią polską. Jej bohater-Mikołaj, otrzymawszy nader pobieżne wykształcenie, nie przygtowany do podjęcia samodzielnego życia, zdemoralizowany do granic możliwości - musi ratować się ucieczką przed wierzycielami, trafia do Paryża, oszukany i ścigany wyrusza na Indonezję i w wyniku serii niespodziewanych przypadków (motyw robinsonady, rozbicie okrętu) trafia na nieznaną wyspę zamieszkaną przez patriarchalne społeczeństwo Nipuańczyków. Po reedukacji moralnej i światopoglądowej (jego nauczycielem jest miejscowy mędrzec Xaoo) Doświadczyński powraca do kraju, ale próba realizacji zasad utopii w warunkach zupełnego rozkładu życia politycznego okazuje się niemożliwa. Zrezygnowany Mikołaj osiada na wsi, stając się wzorem ziemianina-filozofa. Niemal we wszystkich studiach, pracach krytycznych i podręcznikach przeważa opinia, że traktat Krasickiego jest krytyką współczesnej cywilizacji europejskiej, propagującym poglądy Jana Jakuba Rousseau. Tymczasem Przypadki Mikołaja Doświadczyńskiego są raczej polemiką z koncepcjami francuskiego myśliciela. Nipuańczycy wrogo odnoszą się do wszelkich nowości, wiedzą bowiem, że różnego rodzaju innowacje mogą podważyć założenia ustroju, zagrozić wypracowanym metodom rządzenia, doprowadzić do upadku utopii. System patriarchalny gloryfikuje przeszłość, jest nietolerancyjny wobec projektów zmian. Powstaje pytanie, czy jest przynajmniej wzorcem rozwiązań etycznych? Nic podobnego. Prawdziwy dramat rozpoczyna się wtedy, kiedy starszyzna nie dopuszcza do zmiany światopoglądu traktując czynnik postępu jako zamach na dobre, stare prawa. Krasicki z ogromną dozą realizmu ukazuje konsekwencje takiego założenia. Krajowcy, którzy powrócili z zamorskiej wyprawy i nawołują do zmian sposobu bycia, zostają ukamienowani w imię ocalenia porządku publicznego. Humanitarne (niestety tylko w teorii) założenia „umowy społecznej" obracają się na niekorzyść człowieka poszukującego nowych rozwiązań społecznych, z którym (w imię ocalenia systemu) trzeba rozprawić się jak w wiekach barbarzyństwa i średniowiecza. Co więcej „uprzejmi i obyczajni" Nipuańczycy traktują swoich gości (Mikołaja) z ogromną rezerwą, nie dając możliwości wyboru swojego losu. A sarn Mikołaj? Odnosi się do światłych nauk mistrza z szacunkiem, lecz z pobłażliwością, kwestionując przydatność reform w kraju, z którego się wywodzi. Wyniki edukacji prowadzonej przez mędrca Xaoo okazują się co najmniej wątpliwe. Mikołaj ucieka z utopii przy najbliższej okazji, a złoto potrzebne do urządzenia się w nowym świecie zdobywa sam i to nielegalnie, ograbiając rozbity statek. Parodia marzeń francuskiego filozofa wykracza poza polemikę dwóch myślicieli i ma wymowę bardziej uniwersalną. Każda utopia - zdaje się twierdzić Krasicki (autor Doświadczyńskiego znał ich wiele, począwszy od Platońskiej, na traktatach Morusa, Fenelona, Morelly'ego kończąc) - stwarza pewien kanon, projekt ładu absolutnego, który staje się obowiązującym wzorcem, a zatem nie pozostawia swobody działania jego kreatorom. Utopia zostaje obdarzona przekleństwem indoktrynacji, koniecznością użycia siły wobec reformatorów działających w imię swobód obywatelskich. Zamiast zmieniać system, próbuje się wpływać na psychikę człowieka i to w sposób brutalny, nie przebierając w środkach, apelując do instynktów i podświadomości. Wspomniane refleksje stawiają polskiego filozofa w rzędzie najciekawszych myślicieli epoki, natomiast przesłanie Doświadczyńskiego pozwala dostrzec zapowiedź nowego gatunku prozy dydaktycznej antyutopii.

Kolejna powieść Krasickiego Historia na dwie księgi podzielona bywa wiązana z narodzinami polskiej fantastyki naukowej (tak twierdzi Zbigniew Przyrowski w przedmowie do antologii Nowa cywilizacja, NK, W. 1973). Pierwsze wydanie Historii... ukazało się w Warszawie w 1779 (przełożona na francuski 1817, niemiecki 1785, rosyjski 1794). Określanie Historii... mianem powieści fantastycznonaukowej jest jednak dość mylące. Motyw „cudownego odkrycia" - soku z żywicy drzewa umożliwiającego wędrówkę w przeszłość - ma proweniencję baśniową, a przesłanie utworu nosi znamiona satyry społecznej, politycznej i obyczajowej. Grumdrypp - bohater historii, który spisuje swoją autobiografię - należy do rodu nieśmiertelnych z Podróży Guliwera J. Swifta. Dzięki cudownemu balsamowi może odmładzać się przenosząc w zamierzchłe epoki, konfrontując prawdziwy kształt dziejów z legendami, przejaskrawieniami i oczywistymi zmyśleniami historiografów (akcja rozpoczyna się w okresie wypraw Aleksandra Macedońskiego, urywa się na rządach Bolesława Chrobrego). Podróż w przeszłość ukazuje relatywność oceny historycznej, która podlega mitologizacji, jest nierozłączna od subiektywnego spojrzenia badacza, klimatu epoki, uwarunkowań społecznych, politycznych. Co więcej, zawiera sporo aluzji do wydarzeń współczesnych, będąc rodzajem powiastki filozoficznej, gloryfikującej oświeceniowe idee i program ocalenia Rzeczpospolitej, który sformułował Krasicki na łamach „Monitora" (pochwała użyteczności społecznej, zgody narodów, rządności i gospodarności miast, kompromitacja wojen zaborczych).

Spis treści

Twórczość fantastyczna

Twórczość

  • Antymonachomachia
  • Monachomachia
  • Pan Podstoli (powieść)
  • Myszeida


Bajki

  • Abuzei i tair
  • Atłas i kitaj
  • Baran dany na ofiarę
  • Bogacz i żebrak
  • Bryła lodu i kryształ
  • Chart i kotka
  • Chleb i szabla
  • Chłop i cielę
  • Czapla, ryby i rak
  • Człowiek i suknia
  • Człowiek i wilk
  • Człowiek i zdrowie
  • Człowiek i zwierściadła
  • Dąb i dynia
  • Derwisz i uczeń
  • Dewotka
  • Dobroczynność
  • Drzewo
  • Dwa psy
  • Dzieci i żaby
  • Dziecię i ojciec
  • Filozof i chłop
  • Furman i motyl
  • Gęś i kaczka.
  • Jagnię i wilcy
  • Jastrząb i sokół
  • Kałamarz i pióro
  • Komar i mucha
  • Konie
  • Konie i furman
  • Koniec
  • Kot i kogut
  • Kruk i lis
  • Kulawy i ślepy
  • Lew i zwierzęta
  • Lew pokorny
  • Lwica i maciora
  • Malarze
  • Matedory
  • Młot z kowadłem
  • Myszy
  • Mysz i kot
  • Niedźwiedź i liszka
  • Noga i but
  • Oracze i Jowisz
  • Orzeł i jastrząb
  • Orzeł i sowa
  • Owieczka i pasterz
  • Pan i pies
  • Paw i orzeł
  • Pieniacze
  • Pijak
  • Potok i rzeka
  • Przyjaciele
  • Ptaszki w klatce
  • Puchacze
  • Rybka mała i szczupak
  • Skąpy
  • Słowik i szczygieł
  • Słoń i pszczoła
  • Snycerz i statua
  • Stary pies i stary sługa
  • Syn i ojciec
  • Szczur i kot
  • Wilczki
  • Wilk i owce
  • Wino i woda
  • Wino szampańskie
  • Wstęp do bajek
  • Wóz z sianem
  • Żółw i mysz
  • Mądry i Głupi
  • Wół i mrówki

Satyry

  • Człowiek i zwierz
  • Gracz
  • Pan domu
  • Klatki
  • Marnotrawstwo
  • Mędrek
  • Oszczędność
  • Palinodia
  • Pan niewart sługi
  • Pijaństwo
  • Pochwała głupstwa
  • Pochwała milczenia
  • Pochwała wieku
  • Pochwała wesołości
  • Podróż
  • Przestroga młodemu
  • Szczęśliwość filutów
  • Świat zepsuty
  • Wziętość
  • Złość ukryta i jawna
  • Żona modna
  • Życie dworskie
  • Małżeństwo
  • Listy
  • Do Króla
  • Do Krzysztofa Szembeka Koadiutora Płockiego
  • Do Pana Lucińskiego
  • Do Pana Rodkiewicza
  • Do Pawła
  • O obowiązkach obywatela do Antoniego hrabi Krasicki
  • Podróż Pańska do Księcia Stanisława Poniatowskiego
Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia
Pomoc
Szablony