Karol Irzykowski

Z encyklopediafantastyki.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Karol Irzykowski
Irzykowski.jpeg
Data i miejsce urodzenia 25 stycznia,1873
Blaszkowa
Narodowość Polska


Karol Irzykowski ur. pod Jasłem w środowisku ziemiańskim. Studiował germanistykę na Uniwersytecie Lwowskim, której nie ukończył z powodu trudności materialnych. W 1894 został nauczycielem szkół średnich; następnie wyjechał do Lwowa (1896), gdzie pracował jako sprawozdawca sądowy i parlamentarny. Był dziennikarzem w czasopismach lwowskich, m.in. w „Przeglądzie Politycznym, Społecznym i Literackim". W 1908 przybył do Krakowa i rozpoczął pracę jako urzędnik w rządowym Biurze Korespondencyjnym oraz w dzienniku „Nowa Reforma". W latach 1919-1933 był kierownikiem biura stenografii Sejmu i Senatu. Przeniesiony w 1933 na emeryturę wskutek odmowy podpisania adresu hołdowniczego do Józefa Piłsudskiego, poświęcił się pracy krytycznoliterackiej. W 1924 nawiązał współpracę z „Wiadomościami Literackimi", lecz nieporozumienia w zespole redakcyjnym spowodowały jego odejście. Był sprawozdawcą teatralnym i literackim „Robotnika" (1921-1934) oraz tygodnika „Trybuna". W 1933 został powołany do pierwszego składu PAL. Współpracował z „Pionem" (1933-1939) prowadził dział dramatu w „Roczniku Literackim". Ranny w czasie powstania warszawskiego zmarł 2 listopada 1944 w szpitalu w Żyrardowie. Debiutował wierszem "Wśród nocy" drukowanym w „Kronice Społecznej i Literackiej" (1894 nr 4).

Autor kilku tomów krytycznych zaliczanych do czołowych wydarzeń dwudziestolecia międzywojennego (w tym pionierskich szkiców o filmie): X muza, (1924); Czyn i słowo (1913); Walka o treść (1929); Beniaminek. Rzecz o Boyu-Żeleńskim (1933); Słoń wśród porcelany (1934); dzienników Notatki z życia, obserwacji i motywów' (wyd. 1964). Przekładał prace F. Hebbla (Dzienniki, 1911); wydał Brzozowskiego studia o Wyspiańskim (1912), opracował jego Legendę Młodej Polski (VIII tom Dzieł wszystkich, 1937). W 1890 ukazał się dramat Irzykowskiego Na pełnym morzu, a w 1907 Dobrodziej złodziei (komedia w pięciu aktach napisana przy współpracy z Henrykiem Mohortem).

Do koncepcji Freuda i Adlera nawiązała Pałuba. Sny Marii Dunin (1903), pierwsza w naszej literaturze powieść o charakterze autotematycznym. W 1906 ukazały się Nowele, tom drugi (Spod ciemnej gwiazdy) został wydany w 1922.

Rozległość zainteresowań krytycznych Karola Irzykowskiego sięgająca różnych koncepcji fantastyki dała się zauważyć podczas oceny nowel Stefana Grabińskiego (Irzykowski był również promotorem nagrody literackiej miasta Lwowa, którą Grabiński otrzymał w 1931). Autor X muzy polemizował z Grabińskim przez czas dłuższy, wywołując żywą reakcję pisarza (por. szkic zamieszczony na łamach „Pamiętnika Literackiego", 1925 nr 26). Twierdził, że fantastyka nowoczesna jest przedłużeniem współczesnego życia praktycznego i obejmuje w sobie antycypatywne wyczerpywanie jego możliwości rozwojowych (cudowne wynalazki), bądź symboliczne pogłębianie zakresów jego życia (cudowne odkrycia geograficzne, paleontologiczne, biologiczne, metafizyczne). Wyobraźnia ludzka - zdaniem Irzykowskiego - przerzucała cud baśniowy w zamierzchłą przeszłość - [natomiast] wyobraźnia nowoczesna przerzuca go w przyszłość jako naznaczone zadanie. A pod względem kulturalnym człowiek czuje potrzebę antycypowania cudu, chociażby w surogacie literackim, zanim sam cud ziści.

Co istotniejsze, autor Czynu i Słowa okazał się nie tylko bacznym obserwatorem fantastyki, ale i sam ów gatunek uprawiał. Jego teksty fantastyczne weszły m.in. w skład zbiorów wydanych w latach 1906 i 1922: Nowele, (A. Staudacher, Kr. 1906: Wycieczka w świat daleki; Dziurnista; Wielki jeździec; Pogrzeb; Wrogi nieprzyjaciel; Czym jest Horla?; Małżeństwo Maran; Okno; Nasz kraj; Metamorfozy Mojskiego); Spod ciemnej gwiazdy, (Ł. 1922; wyd. 2 powój. 1958: Wielki jeździec; Pogrzeb; Wrogi nieprzyjaciel; Okno; Metamorfozy Mojskiego; Al-manzor; Dukat; Arka; Wagon astralny; Melodia Janki; Kowadło Morda; Pyriphelegethon).

W 1913 pod pseudonimem Jerzy Kowski wydał szkic ""W przestrzeniach czasu. Opowiadanie fantastyczne na tle krakowskich stosunków". W swoich zbiorach nowelistycznych Irzykowski kontynuował dialog z twórczością Stefana Grabińskiego; opublikował humorystyczną opowieść Wagon astralny, będącą pastiszem tekstu W przedziale (zob. Demon ruchu, 1922). Czerpał również otwarcie z rekwizytorni fantastycznonaukowej, nawiązując do podróży w czasie i przestrzeni (nowele: Wycieczka w świat daleki; W przestrzeniach czasu), gdzie wyprawiał swych bohaterów w przeszłość, umieszczając ich we wnętrzu wehikułu temporalnego.

Fantastyka pełni w twórczości Irzykowskiego rolę szczególnie ważną. Wiąże się przede wszystkim z kategorią „myśli projektującej", która wyznacza nie tylko nowe zadania dla rozumu, świadomości człowieka zajmującego się nie tylko opisem aktualnej rzeczywistości, ale przewidującej jej przyszły kształt i wygląd. Literatura pełnić powinna funkcje antycypujące, przedstawiając, w miarę możliwości, doskonalsze stosunki między ludźmi i lepszą wiedzę o nich. Z tym postulatem wiąże się jej funkcja kompensacyjna: sztuka musi dostarczać takich wartości, jakich aktualnie nie ma, lecz które są potrzebne i pożądane. W swoich tekstach odtwarza Irzykowski repertuar możliwych rozwiązań, z którego czerpie autor i zachowując wyjściowe założenia poprzednika nadaje jego wypowiedzi nowy, bardziej odkrywczy sens. Tym samym odsłania uległość wzorca wobec wymogów konwencji literackiej (zob. np. Wagon astralny). Nowatorstwo w literaturze - dowodzi Irzykowski - zależy od wymiany szablonów niezdolnych do wywoływania wrażeń estetycznych szokujących swą nowością. Taki charakter nosi nowela Arka, która demaskuje popularne zachowania, postawy, mity katastroficzno-literackie z przełomu wieków. Konwencja „romansu naukowego" - dostrzegalna z perspektywy lat kilkudziesięciu-jest rodzajem kostiumu, służącego wyrazistszemu zarysowaniu tendencji rozrachunkowych, przeciwstawianiu programom młodopolskim własnej, Jedynej, nie zafałszowanej i programowo katastroficznej racji istnienia".

Autor Arki był również tłumaczem opowiadań Ludwika Mevesiego, przedrukowanych w opracowanej przez niego antologii: Juliusz Verne w piekle (Lw. 1925), a w jednym ze szkiców poświęconym wyob¬rażeniom przyszłej ludzkości przypomniał koncepcję francuskiego prekursora SF A. Robidy, Książka-Matka (szkic scenariusza).

Twórczość fantastyczna - opowiadania

Twórczość

  • Zwycięstwo (dramat) (1897)
  • Pałuba – powieść (1903)
  • Sny Marii Dunin – opowiadanie (1903)
  • Nowele (1906)
  • Wiersze i dramaty (1907)
  • Dobrodziej złodziei. Komedia w 5 aktach (1907) (współautor H. Mohort)
  • Fryderyk Hebbel jako poeta konieczności – monografia (1907)
  • Lemiesz i szpada przed sądem publicznym – (1908) – w sprawie Stanisława Brzozowskiego (współautor Ostap Ortwin)
  • Czyn i słowo – studia literackie (1913)
  • Spod ciemnej gwiazdy – nowele (1922)
  • Prolegomena do charakterologii – studium psychologiczne (1924)
  • Dziesiąta Muza – studia na temat filmu (1924)
  • Walka o treść – polemika ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem oraz z Awangardą Krakowską (1929)
  • Beniaminek. Rzecz o Boyu Żeleńskim – pamflet wymierzony w Tadeusza Boya-Żeleńskiego (1933)
  • Słoń wśród porcelany – szkice (1934)
  • Lżejszy kaliber – szkice (1938)
Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia
Pomoc
Szablony