Legendy arturiańskie

Wersja z 13:13, 20 lut 2013

Okładka autorstwa Aubreya Beardsley do dziewiętnastowiecznego wydania Le Morte Darthur Thomasa Malory'ego

Legendy arturiańskie, początkowo przekazywane przez tradycję ustną, zostały zebrane w XII wieku przez Geoffreya z Monmouth w jego dziele Historia królów brytyjskich (Historia Regnum Britanniae), czerpiącym z pierwszych źródeł pisanych na ten temat, datowanych na początki dziewiątego wieku i pochodzących z Historii Brytów (Historia Brittonum) kronikarza Nenniusa. Geoffrey jest także autorem Przepowiedni Merlina (Prophetiae Merlini) i Żywotu Merlina (Vita Merlini). Znalazł licznych kontynuatorów, między innymi w osobach, tworzącego u schyłku dwunastego wieku Chrétiena de Troyes (Erek i Enida oryg. Érec et Énide, Cligès, Lancelot, Iwajn oryg. Yvain, oraz Percewal), Robercie de Boron, autorze takich, powstałych w trzynastym wieku, utworów jak Józef z Arymatei, Merlin i Percewal. W tym samym czasie powstawały cztery kontynuacje powieści Chrétiena de Troyes - Kontynuacja Gowena, anonimowego autora, Kontynuacja Percewala, Wauchiera de Denaina, Kontynuacja Gerberta de Montreuil oraz ostatnia, kontynuacja Manessiera. W trzynastym wieku powstaje cykl wulgaty, obejmującym utwory anonimowych autorów Post-Vulgate Merlin i Vulgate Mort Artu a także , również anonimowego autora Perlesvaus oraz Parsifal Wolframa von Eschenbacha. W piętnastym wieku Thomasa Malory pisze Le Morte Darthur, czyli Śmierć Artura.

Znamy nam dziś kanon arturiańskich składa się z licznych epizodów. Główna oś fabularna opowieści skupiona jest wokół króla Artura oraz Rycerzy Okrągłego Stołu, jego rządów i upadku na skutek spisku i zdrady Mordreda. Stopniowo kolejni twórcy sięgają do tradycji celtyckiej i wzbogacają różne wątki. Chrétien de Troyes wprowadza do legend arturiańskich motyw miłości Lancelota i Ginewry a także świętego Graala. Autor Józefa z Arymatei, Merlina i Parsifala, Robert de Boron, po raz pierwszy mówi o magicznym Mieczu z Kamienia, wprowadza również wiele wątków chrześcijańskich, łącząc między innymi Graala z osobą Chrystusa i Józefa z Arymatei. Do dzieł Roberta de Borona nawiązuje cykl wulgaty. Wtedy też miłość Lancelota do Ginewry staje się, obok zdrady Mordreda, jedną z przyczyn upadku królestwa. Również Morgana uczestniczy w spisku przeciwko królowi Arturowi. Późniejsze opowieści łączą dzieje Tristana i Izoldy z opowieściami o królu Arturze. U Thomasa Malory szczególne miejsca zajmują nawiązania do mitologii celtyckiej.

Z motywem Rycerzy Okrągłego Stołu związana jest opowieść o Zielonym Rycerzu, Królu Rybaku i poszukiwaniu świętego Graala. W starszych wersjach można również trafić na motyw wyprawy po Kocioł Obfitości, który potem całkowicie ustąpił miejsca Graalowi. Z osobą króla Artura związane są także losy jego siostry Morgany i nieślubnego, zrodzonego z kazirodczego związku, Mordreda.

Literatura

1. Mitologie świata. Celtowie, pod red. J. Kałużna-Ross, Warszawa 2007.
2. T. Margul, Mity z pięciu części świata, Warszawa 1989.
3. W. Górczyk, Ślady recepcji legend arturiańskich w heraldyce Piastów czerskich i kronikach polskich, w „Kultura i Historia“.
4. J. Matthews i C. Matthews, Mitologia Wysp Brytyjskich, Poznań 1997.
5. S. Botheroyd, P. F. Botheroyd, Słownik mitologii celtyckiej , Katowice 1998.
6. J. Gąsowski, Mitologia Celtów, Warszawa 1987.
7. W. Kopaliński, Wielki multimedialny słownik Władysława Kopalińskiego [CD-ROM].
8. J. Simpson, S. Roud, A Dictionary of English Folklore, Oxford 2000.
9. P. Monaghan, The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore, New York 2004.
10. J. Sherman, Storytelling. An Encyclopedia of Mythology and Folklore, Nowy York 2011.
11. U.X.L. Encyclopedia of World Mythology, pod red. R. Parks, J. Stock, K. Hunt, USA 2009.
12. Encyclopedia Mythica, dostępne[on-line] http://www.pantheon.org/.
13. Encyclopedia Britannica, dostępne [on-line] http://www.britannica.com/.

(aut. Izabela Ozga)