Legendy arturiańskie
| Linia 5: | Linia 5: | ||
Legendy arturiańskie, początkowo przekazywane przez tradycję ustną, zostały zebrane w XII wieku przez Geoffreya z Monmouth w jego dziele ''Historia królów brytyjskich'' (''Historia Regnum Britanniae''), czerpiącym z pierwszych źródeł pisanych na ten temat, datowanych na początki dziewiątego wieku i pochodzących z ''Historii Brytów'' (''Historia Brittonum'') kronikarza Nenniusa. Geoffrey jest także autorem ''Przepowiedni Merlina'' (''Prophetiae Merlini'') i ''Żywotu Merlina'' (''Vita Merlini''). Znalazł licznych kontynuatorów, między innymi w osobach, tworzącego u schyłku dwunastego wieku Chrétiena de Troyes (''Erek i Enida'' oryg. ''Érec et Énide'', ''Cligès'', ''Lancelot'', ''Iwajn'' oryg. ''Yvain'', oraz ''Percewal''), cyklu wulgaty, obejmującym dwa utwory anonimowych autorów z dwunastego wieku ''Post-Vulgate Merlin'' i ''Vulgate Mort Artu'', oraz piętnastowiecznym dziele Thomasa Malory ''Le Morte Darthur'', czyli ''Śmierć Artura''. Wymienić również należy Roberta de Boron, autora takich utworów jak ''Józef z Arymatei'', ''[[Merlin]]'' i ''[[Percewal]]''. | Legendy arturiańskie, początkowo przekazywane przez tradycję ustną, zostały zebrane w XII wieku przez Geoffreya z Monmouth w jego dziele ''Historia królów brytyjskich'' (''Historia Regnum Britanniae''), czerpiącym z pierwszych źródeł pisanych na ten temat, datowanych na początki dziewiątego wieku i pochodzących z ''Historii Brytów'' (''Historia Brittonum'') kronikarza Nenniusa. Geoffrey jest także autorem ''Przepowiedni Merlina'' (''Prophetiae Merlini'') i ''Żywotu Merlina'' (''Vita Merlini''). Znalazł licznych kontynuatorów, między innymi w osobach, tworzącego u schyłku dwunastego wieku Chrétiena de Troyes (''Erek i Enida'' oryg. ''Érec et Énide'', ''Cligès'', ''Lancelot'', ''Iwajn'' oryg. ''Yvain'', oraz ''Percewal''), cyklu wulgaty, obejmującym dwa utwory anonimowych autorów z dwunastego wieku ''Post-Vulgate Merlin'' i ''Vulgate Mort Artu'', oraz piętnastowiecznym dziele Thomasa Malory ''Le Morte Darthur'', czyli ''Śmierć Artura''. Wymienić również należy Roberta de Boron, autora takich utworów jak ''Józef z Arymatei'', ''[[Merlin]]'' i ''[[Percewal]]''. | ||
| − | Znamy nam dziś kanon arturiańskich składa się z licznych epizodów. Główna oś fabularna opowieści skupiona jest wokół [[król Artur | króla Artura]] oraz [[Rycerze Okrągłego Stołu | Rycerzy Okrągłego Stołu]], jego rządów i upadku na skutek spisku i zdrady [[Mordred | Mordreda]]. Stopniowo kolejni twórcy sięgają do tradycji celtyckiej i wzbogacają różne wątki. Chrétien de Troyes wprowadza do legend arturiańskich motyw miłości [[Lancelot | Lancelota]] i [[Ginewra | Ginewry]] a także świętego [[Graal | Graala]]. Autor [[Józefa z Arymatei]], [[Merlin | Merlina]] i [[Percewal | Percewala]], Robert de Boron, po raz pierwszy mówi o magicznym [[Miecz z Kamienia | Mieczu z Kamienia]], wprowadza również wiele wątków chrześcijańskich, łącząc między innymi [[Graal | Graala]] z osobą Chrystusa. Do dzieł Roberta de Borona nawiązuje cykl wulgaty. Wtedy też miłość [[Lancelot | Lancelota]] do [[Ginewra | Ginewry]] staje się, obok zdrady [[Mordred | Mordreda]], jedną z przyczyn upadku królestwa. Późniejsze opowieści łączą dzieje Tristana i Izoldy z opowieściami o królu [[Król Artur | Arturze]]. U Thomasa Malory szczególne miejsca zajmują nawiązania do mitologii celtyckiej. | + | Znamy nam dziś kanon arturiańskich składa się z licznych epizodów. Główna oś fabularna opowieści skupiona jest wokół [[król Artur | króla Artura]] oraz [[Rycerze Okrągłego Stołu | Rycerzy Okrągłego Stołu]], jego rządów i upadku na skutek spisku i zdrady [[Mordred | Mordreda]]. Stopniowo kolejni twórcy sięgają do tradycji celtyckiej i wzbogacają różne wątki. Chrétien de Troyes wprowadza do legend arturiańskich motyw miłości [[Lancelot | Lancelota]] i [[Ginewra | Ginewry]] a także świętego [[Graal | Graala]]. Autor [[Józefa z Arymatei]], [[Merlin | Merlina]] i [[Percewal | Percewala]], Robert de Boron, po raz pierwszy mówi o magicznym [[Miecz z Kamienia | Mieczu z Kamienia]], wprowadza również wiele wątków chrześcijańskich, łącząc między innymi [[Graal | Graala]] z osobą Chrystusa. Do dzieł Roberta de Borona nawiązuje cykl wulgaty. Wtedy też miłość [[Lancelot | Lancelota]] do [[Ginewra | Ginewry]] staje się, obok zdrady [[Mordred | Mordreda]], jedną z przyczyn upadku królestwa. Również [[Morgana | Morgiana]] uczestniczy w spisku przeciwko [[Król Artur | królowi Arturowi]]. Późniejsze opowieści łączą dzieje Tristana i Izoldy z opowieściami o królu [[Król Artur | Arturze]]. U Thomasa Malory szczególne miejsca zajmują nawiązania do mitologii celtyckiej. |
Z motywem [[Rycerze Okrągłego Stołu | Rycerzy Okrągłego Stołu]] związana jest opowieść o [[Zielony Rycerz | Zielonym Rycerzu]], [[Król Rybak | Królu Rybaku]] i poszukiwaniu świętego [[Graal | Graala]]. W starszych wersjach można również trafić na motyw wyprawy po [[Kocioł Obfitości]], który potem całkowicie ustąpił miejsca [[Graal | Graalowi]]. Z osobą [[Król Artur | króla Artura]] związane są także losy jego siostry [[Morgana | Morgany]] i nieślubnego, zrodzonego z kazirodczego związku, [[Mordred | Mordreda]]. | Z motywem [[Rycerze Okrągłego Stołu | Rycerzy Okrągłego Stołu]] związana jest opowieść o [[Zielony Rycerz | Zielonym Rycerzu]], [[Król Rybak | Królu Rybaku]] i poszukiwaniu świętego [[Graal | Graala]]. W starszych wersjach można również trafić na motyw wyprawy po [[Kocioł Obfitości]], który potem całkowicie ustąpił miejsca [[Graal | Graalowi]]. Z osobą [[Król Artur | króla Artura]] związane są także losy jego siostry [[Morgana | Morgany]] i nieślubnego, zrodzonego z kazirodczego związku, [[Mordred | Mordreda]]. | ||
Wersja z 15:03, 11 gru 2012
| LEKSYKON FANTASTYKI | |
| fiction | |
Legendy arturiańskie, początkowo przekazywane przez tradycję ustną, zostały zebrane w XII wieku przez Geoffreya z Monmouth w jego dziele Historia królów brytyjskich (Historia Regnum Britanniae), czerpiącym z pierwszych źródeł pisanych na ten temat, datowanych na początki dziewiątego wieku i pochodzących z Historii Brytów (Historia Brittonum) kronikarza Nenniusa. Geoffrey jest także autorem Przepowiedni Merlina (Prophetiae Merlini) i Żywotu Merlina (Vita Merlini). Znalazł licznych kontynuatorów, między innymi w osobach, tworzącego u schyłku dwunastego wieku Chrétiena de Troyes (Erek i Enida oryg. Érec et Énide, Cligès, Lancelot, Iwajn oryg. Yvain, oraz Percewal), cyklu wulgaty, obejmującym dwa utwory anonimowych autorów z dwunastego wieku Post-Vulgate Merlin i Vulgate Mort Artu, oraz piętnastowiecznym dziele Thomasa Malory Le Morte Darthur, czyli Śmierć Artura. Wymienić również należy Roberta de Boron, autora takich utworów jak Józef z Arymatei, Merlin i Percewal.
Znamy nam dziś kanon arturiańskich składa się z licznych epizodów. Główna oś fabularna opowieści skupiona jest wokół króla Artura oraz Rycerzy Okrągłego Stołu, jego rządów i upadku na skutek spisku i zdrady Mordreda. Stopniowo kolejni twórcy sięgają do tradycji celtyckiej i wzbogacają różne wątki. Chrétien de Troyes wprowadza do legend arturiańskich motyw miłości Lancelota i Ginewry a także świętego Graala. Autor Józefa z Arymatei, Merlina i Percewala, Robert de Boron, po raz pierwszy mówi o magicznym Mieczu z Kamienia, wprowadza również wiele wątków chrześcijańskich, łącząc między innymi Graala z osobą Chrystusa. Do dzieł Roberta de Borona nawiązuje cykl wulgaty. Wtedy też miłość Lancelota do Ginewry staje się, obok zdrady Mordreda, jedną z przyczyn upadku królestwa. Również Morgiana uczestniczy w spisku przeciwko królowi Arturowi. Późniejsze opowieści łączą dzieje Tristana i Izoldy z opowieściami o królu Arturze. U Thomasa Malory szczególne miejsca zajmują nawiązania do mitologii celtyckiej.
Z motywem Rycerzy Okrągłego Stołu związana jest opowieść o Zielonym Rycerzu, Królu Rybaku i poszukiwaniu świętego Graala. W starszych wersjach można również trafić na motyw wyprawy po Kocioł Obfitości, który potem całkowicie ustąpił miejsca Graalowi. Z osobą króla Artura związane są także losy jego siostry Morgany i nieślubnego, zrodzonego z kazirodczego związku, Mordreda.
Legendy arturiańskie w fantastyce
Stały się między innymi kanwą dla utworów Marion Zimmer Bradley (Mgły Avalonu, Kapłanka Avalonu), trylogii arturiańskiej Bernarda Cornwella (Zimowy monarcha, Nieprzyjaciel Boga, Excalibur) i powieści T. H. White'a Był sobie raz na zawsze król a także w cyklu T. A. Barrona o Merlinie. Do niektórych wątków z legend arturiańskich nawiązuje Andrzej Sapkowski w Sadze o wiedźminie i i Guy Gavriel Kay w cyklu Fionavarski gobelin (cykl) (Letnie drzewo, Wędrujący ogień, Najmroczniejsza droga) a także Elżbieta Cherezińska w powieści Korona śniegu i krwi. Motyw ten wykorzystywany jest także w telewizji i kinie. Do legend nawiązuje między innymi brytyjski serial Przygody Merlina i Camelot.
Literatura
- Mitologie świata. Celtowie, pod red. J. Kałużna-Ross, Warszawa 2007.
- T. Margul, Mity z pięciu części świata, Warszawa 1989.
- J. Matthews i C. Matthews, Mitologia Wysp Brytyjskich, Poznań 1997.
- S. Botheroyd, P. F. Botheroyd, Słownik mitologii celtyckiej , Katowice 1998.
- J. Gąsowski, Mitologia Celtów, Warszawa 1987.
- W. Kopaliński, Wielki multimedialny słownik Władysława Kopalińskiego [CD-ROM].
- J. Simpson, S. Roud, A Dictionary of English Folklore, Oxford 2000.
- P. Monaghan, The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore, New York 2004.
- J. Sherman, Storytelling. An Encyclopedia of Mythology and Folklore, Nowy York 2011.
- U.X.L. Encyclopedia of World Mythology, pod red. R. Parks, J. Stock, K. Hunt, USA 2009.
- Encyclopedia Mythica, dostępne[on-line] http://www.pantheon.org/.
- Encyclopedia Britannica, dostępne [on-line] http://www.britannica.com/.
(aut. Izabela Ozga)
