Legendy arturiańskie

LEKSYKON FANTASTYKI

fiction

LEGENDY ARTURIAŃSKIE – cykl opowieści o królu Arturze i Rycerzach Okrągłego Stołu, łączący w sobie elementy mitologii celtyckiej, religii chrześcijańskiej oraz średniowiecznej kultury rycerskiej i dworskiej.

Legendy arturiańskie, początkowo przekazywane przez tradycję ustną, zostały zebrane w XII wieku przez Geoffreya z Monmouth w jego dziele Historia królów brytyjskich (Historia Regnum Britanniae), czerpiącym z pierwszych źródeł pisanych na ten temat, datowanych na początki dziewiątego wieku i pochodzących od kronikarza Nenniusa. Opowieść Geoffreya znalazła licznych kontynuatorów, między innymi w osobach tworzącego u schyłku dwunastego wieku Chrétiena de Troyes, cyklu wulgaty, obejmującym utwory anonimowych autorów z dwunastego wieku, oraz piętnastowiecznym dziele Thomasa Malory Le Morte Darthur, czyli Śmierć Artura.

Znamy nam dziś kanon arturiańskich składa się z licznych epizodów. Główna oś fabularna opowieści skupiona jest wokół króla Artura oraz Rycerzy Okrągłego Stołu, jego rządów i upadku na skutek spisku i zdrady Mordreda. Stopniowo kolejni twórcy sięgają do tradycji celtyckiej i wzbogacają różne wątki. Chrétien de Troyes wprowadza do legend arturiańskich motyw Lancelota i Ginewry a także świętego Graala. Autor Józefa z Arymatei, Merlina i Percewala, Robert de Boron, po raz pierwszy mówi o magicznym Mieczu z Kamienia, wprowadza również wiele wątków chrześcijańskich, łącząc między innymi Graala z osobą Chrystusa. Do dzieł Roberta de Borona nawiązuje cykl wulgaty. Wtedy też miłość Lancelota do Ginewry staje się, obok zdrady Mordreda, jedną z przyczyn upadku królestwa. Późniejsze opowieści łączą dzieje Tristana i Izoldy z opowieściami o królu Arturze. U Thomasa Malory szczególne miejsca zajmują nawiązania do mitologii celtyckiej.

Z motywem Rycerzy Okrągłego Stołu związana jest opowieść o Zielonym Rycerzu, Królu Rybaku i poszukiwaniu świętego Graala. W starszych wersjach można również trafić na motyw wyprawy po Kocioł Obfitości, który potem całkowicie ustąpił miejsca Graalowi. Z osobą króla Artura związane są także losy jego siostry Morgany i nieślubnego, zrodzonego z kazirodczego związku, Mordreda.

Legendy arturiańskie w fantastyce

Stały się między innymi kanwą dla utworów Marion Zimmer Bradley (Mgły Avalonu, Kapłanka Avalonu), trylogii arturiańskiej Bernarda Cornwella (Zimowy monarcha, Nieprzyjaciel Boga, Excalibur) i powieści T. H. White'a Był sobie raz na zawsze król a także w cyklu T. A. Barrona o Merlinie. Do niektórych wątków z legend arturiańskich nawiązuje Andrzej Sapkowski w Sadze o wiedźminie i i Guy Gavriel Kay w cyklu Fionavarski gobelin (cykl) (Letnie drzewo, Wędrujący ogień, Najmroczniejsza droga) a także Elżbieta Cherezińska w powieści Korona śniegu i krwi. Motyw ten wykorzystywany jest także w telewizji i kinie. Do legend nawiązuje między innymi brytyjski serial Przygody Merlina i Camelot.

Literatura

1. Mitologie świata. Celtowie, pod red. J. Kałużna-Ross, Warszawa 2007.
2. T. Margul, Mity z pięciu części świata, Warszawa 1989.
3. J. Matthews i C. Matthews, Mitologia Wysp Brytyjskich, Poznań 1997.
4. S. Botheroyd, P. F. Botheroyd, Słownik mitologii celtyckiej , Katowice 1998.
5. J. Gąsowski, Mitologia Celtów, Warszawa 1987.
6. W. Kopaliński, Wielki multimedialny słownik Władysława Kopalińskiego [CD-ROM].
7. J. Simpson, S. Roud, A Dictionary of English Folklore, Oxford 2000.
8. P. Monaghan, The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore, New York 2004.
9. J. Sherman, Storytelling. An Encyclopedia of Mythology and Folklore, Nowy York 2011.
10. U.X.L. Encyclopedia of World Mythology, pod red. R. Parks, J. Stock, K. Hunt, USA 2009.
11. Encyclopedia Mythica, dostępne[on-line] http://www.pantheon.org/.
12. Encyclopedia Britannica, dostępne [on-line] http://www.britannica.com/.

(aut. Izabela Ozga)