Baśń

LEKSYKON FANTASTYKI

BAŚŃ (inna nazwa: bajka magiczna) - gatunek epicki o rodowodzie ludowym (baśń ludowa), ujęty w formę opowieści fantastycznej, w której m świat przedstawiony zorganizowany jest według swoistych, autonomicznych praw i wypełniony elementami o cudownych właściwościach (cudowność), przysługujących im w sposób niejako naturalny, tzn. bez żadnych dodatkowych uzasadnień i wyjaśnień dotyczących charakteru i genezy owych właściwości (fantastyka baśniowa). Jako jeden z podstawowych i najstarszych gatunków epiki ludowej baśń w ciągu wielu wieków swego rozwoju wykształciła wiele cech, które pierwotnie były wyrazem ludowego światopoglądu, a obecnie uznawane są za niezbywalne właściwości jej struktury i zarazem znaki rozpoznawcze utworów, świadczące o ich gatunkowej przynależności.

Spośród tychże cech na czoło wysuwa się łatwo zauważalna zasada konstruowania wizji świata o charakterze intencjonalnym, w którym bezwzględnie i bezwyjątkowo „działają ściśle określone prawa pozwalające na tryumf postaci pozytywnych, a zasłużoną karę negatywnych" (J. Ługowska). Zasada ta wywodzi się z wiary w nieustającą ingerencję sił nadprzyrodzonych, czuwających nad zachowaniem równowagi moralnej rzeczywistego świata. Stąd w świecie przedstawionym baśni nie ma miejsca na przypadek, rozumiany jako zrządzenie losu. Panuje w nim ścisły determinizm, którego wyrazem jest występujące zawsze szczęśliwe zakończenie. Świat ten bowiem jest modelem doskonałego homeostatu. Wypadki zakłócające na początku opowieści harmonię tego świata, wytrącające go chwilowo z równowagi, zostają pod koniec przezwyciężone. Wyzwalają one ponadto szlachetne dążenia bohaterów, którzy zmagając się z przeciwnościami, ujawniają swe najlepsze, społecznie akceptowane cechy charakteru, nie wiedząc oczywiście o swym zdeterminowaniu ani o tym, że wewnętrzne prawa baśniowego świata, stanowiącego arenę ich działalności, zawsze są po ich stronie.

Zło jest potrzebne po to, aby dobro mogło zatryumfować i tym właśnie swoją wyższość udowodnić (S. Lem).

Konsekwencją tej zasady jest stereotypowa konstrukcja fabuły baśniowej oraz schematyczny układ stosunków interpersonalnych w świecie przedstawionym. Każda postać ma określoną funkcję i wyposażona jest tylko w takie cechy charakteru, które pozwalają jej swoją rolę odegrać do końca. Świat baśni stanowi konwencjonalne uniwersum usytuowane poza obszarem świata rzeczywistego, poza jego czasem i przestrzenią. Wyznaczniki czasu i przestrzeni (np. "dawno, dawno temu...", "pewnego razu...", "za górami, za lasami..." itp.), podobnie jak i tradycyjne zakończenia, są jedynie sygnałami, konwencjonalnymi znakami zwracającymi uwagę odbiorcy zarówno na fikcyjny charakter całej opowieści oraz na umowność zdarzeń, które egzemplifikują sens moralny całego utworu, jak i na własne immanentne prawa gatunkowe.

(aut. Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz)