Stefan Żeromski

Stefan Żeromski
Data i miejsce urodzenia	14 października,1864 Strawczyn
Data i miejsce śmierci	20 listopada 1925 Warszawa
Narodowość	Polska

Stefan Żeromski (ur. 14 października 1864 w Strawczynie koło Kielc, zm. 20 listopada 1925 w Warszawie) – polski prozaik, publicysta, dramaturg, nazwany „sumieniem polskiej literatury”, wolnomularz.

Posługiwał się pseudonimami Maurycy Zych, Józef Katerla i Stefan Iksmoreż.

Życiorys

Pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej herbu Jelita. Wychował się w Ciekotach w Górach Świętokrzyskich. Jego ojciec Wincenty Żeromski wspierał Polaków walczących w powstaniu styczniowym. Jeszcze przed powstaniem jego ojciec utracił majątek i aby utrzymać rodzinę, został dzierżawcą folwarków. Żeromski matkę stracił w 1879 r., a ojca w 1883 r.

W roku 1873 dziewięcioletni Stefan trafił na rok do szkoły początkowej w Psarach. W 1874 roku rozpoczął naukę w Męskim Gimnazjum Rządowym w Kielcach. Z tego okresu pochodzą jego pierwsze próby literackie – wiersze, dramaty, przekłady z literatury rosyjskiej. Zadebiutował w 1882 w numerze 27 „Tygodnika Mód i Powieści” przekładem wiersza Lermontowa i w „Przyjacielu Dzieci” wierszem „Piosenka rolnika”. Trudności finansowe i początki gruźlicy spowodowały, że gimnazjum ukończył w 1886 roku bez uzyskania matury. W tym samym roku rozpoczął studia w Instytucie Weterynarii w Warszawie (uczelnia nie wymagała matury). Tam zetknął się z ruchem socjalistycznym, działał m.in. w tajnej akcji oświatowej wśród rzemieślników i robotników.

W 1889 zmuszony został zarzucić studia z powodów finansowych i zaczął pracować jako guwerner w domach ziemiańskich m.in. w Łysowie (obecnie gmina Przesmyki koło Siedlec), oraz Nałęczowie. Od 1889 jego utwory ukazywały się na łamach Tygodnika Powszechnego.

W 1892 przebywał krótko w Zurychu, Wiedniu, Pradze i Krakowie. Jesienią tego roku ożenił się z Oktawią z Radziwiłłowiczów Rodkiewiczową, którą poznał w Nałęczowie. Również w tym samym roku wyjechał z żoną i jej córeczką z pierwszego małżeństwa do Szwajcarii, gdzie pracował jako bibliotekarz w Muzeum Narodowym Polskim w Raperswilu. Tam powstawały m.in. Syzyfowe prace. W Szwajcarii zetknął się m.in. z Gabrielem Narutowiczem, Edwardem Abramowskim. W latach 1895 i 1898 ukazały się zbiory opowiadań Żeromskiego.

Po powrocie do kraju w 1897 pracował jako pomocnik bibliotekarza w Bibliotece Ordynacji Zamojskiej w Warszawie aż do roku 1904. Również w tym samym roku, tj. roku powrotu ze Szwajcarii, ukazały się Syzyfowe prace. W 1899 roku Żeromskiemu urodził się syn Adam. W tym samym roku ukazali się Ludzie bezdomni. W 1904 wyszła powieść Popioły, której sukces wydawniczy pozwolił przenieść się rodzinie Żeromskiego prawie na rok do Zakopanego. Dopiero od 1904 roku mógł poświęcić się pracy pisarskiej. Od 1905 roku działał w organizacjach demokratycznych i socjalistycznych. Był inicjatorem założenia Uniwersytetu Ludowego, organizował kursy dokształcające dla uczniów szkoły rzemieślniczej, w domu Żeromskich prowadzono ochronkę i tajną szkołę.

W 1909 wyjechał z rodziną do Paryża, w którym mieszkali trzy lata. Po powrocie do kraju osiedlił się w Zakopanem. W 1913 założył nową rodzinę z malarką Anną Zawadzką. Owocem tego związku była córka Monika. Po wybuchu I wojny światowej zgłosił się do Legionów Polskich, jednak nigdy nie brał udziału w walkach. Wrócił do Zakopanego i działał w pracach Naczelnego Komitetu Zakopiańskiego. Był prezydentem Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. W 1918 w wyniku choroby zmarł syn Żeromskiego – Adam.

W wolnej Polsce Żeromski zamieszkał w Warszawie, gdzie brał znaczący udział w życiu literackim. Brał udział w akcji propagandowej na Powiślu celem przyłączenia tych terenów do Polski, między innymi w Iławie, Suszu, Prabutach, Kwidzynie, Sztumie, Grudziądzu i wielu innych miejscowościach Warmii, Mazur i powiatów nadwiślańskich (Powiśla). Był inicjatorem powstania projektu Akademii Literatury, Straży Piśmiennictwa Polskiego a w 1925 został założycielem i pierwszym prezesem polskiego oddziału PEN Clubu. W latach dwudziestych osiedlił się w Konstancinie-Jeziornie pod Warszawą w willi Świt, a później mieszkał na Zamku Królewskim w Warszawie. W 1922 ukazała się powieść Wiatr od morza, za którą otrzymał państwową nagrodę literacką, a w 1924 powieść Przedwiośnie.

Filister honoris causa polskiej korporacji akademickiej Pomerania.

Żeromski zmarł na serce i został pochowany na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie. W 1928 otwarto w Nałęczowie poświęcone pisarzowi muzeum.

Fantastyka w twórczości Żeromskiego

Twórczość Stefana Żeromskiego, w której problemy społeczne i moralne splatają się z tematyką walki niepodległościowej, ma niewiele wspólnego z literaturą fantastycznonaukową. Realistyczne techniki pisarskie autora kłócą się z konwencją fantazji scjentyficznej; problem tragizmu losu człowieka rozdartego w walce dobra i zła; losu narodu i jednostek, które siłą poświęcenia mają przynieść Polsce niepodległość, wykracza poza wąsko rozumianą prognozę techniczną. A jednak w pisarstwie Żeromskiego można odnaleźć elementy fantazji naukowej, sprowadzone do roli kostiumu literackiego, służące przekazaniu istotnych prawd o narodzie, człowieku, jego przyszłości. Tak jest w niescenicznym dramacie Róża („Książka", W. 1909), który pretenduje do jednego z pełniejszych w naszej literaturze obrazów rewolucji 1905 roku. Dramat upadku rewolucji postawił przed Żeromskim pytanie o przyszłość narodu, w sytuacji bez wyjścia (bankructwo klas posiadających, obawa przed niszczącą siłą rewolucji, zdradą i prowokacją w obozie samych rewolucjonistów) posłużył się autor chwytem przypominającym rozwiązania powieści batalistycznych: inżynier Dan wynajduje śmiercionośne promienie, które rażą najeźdźcę i torują drogę niepodległości. Ta prometejska idea, zmuszająca do użycia siły (na ogół obcej przekonaniom etycznym Żeromskiego) jest dalekim echem „utopizmu" autora: doskonałego systemu społecznego {Dzieje grzechu; Walka z szatanem), bądź wynalazku technicznego (samolot Rozłuckiego w Urodzie życia), który rozwiązuje nabrzmiałe konflikty społeczne, prowadzi do załagodzenia wyzysku, zwycięstwa dobra nad złem. Jest to - w ostatecznej instancji - gorzkie rozliczenie Żeromskiego ze światem, świadectwo porażki ideałów społecznikowskich, stworzenia takiej sytuacji, kiedy dopiero interwencja „cudowności" może przywrócić poszukiwany ład, usunąć sprzeczności ideologiczne, ekonomiczne, społeczne. Jednym z najsłynniejszych motywów SF w pisarstwie Żeromskiego staje się utopijna wizja „szklanych domów" z Przedwiośnia (J. Mortkowicz, W. 1925), funkcjonująca jako rodzaj paraboli, konfrontacji marzeń z rzeczywistością. Cezary Baryka, dla którego Polska jest wyidealizowaną legendą z opowieści ojca, po powrocie do kraju sprawdza naocznie wartość relacjonowanego mitu.

Twórczość

• Doktor Piotr
• Duma o hetmanie
• Dzieje grzechu
• Echa leśne
• Firlykowe Wzgórze
• Ludzie bezdomni
• Na probostwie w Wyszkowie
• Nawracanie Judasza
• O żołnierzu tułaczu
• Popioły
• Przedwiośnie
• Puszcza Jodłowa
• Rozdzióbią nas kruki, wrony
• Róża
• Sen o szpadzie
• Siłaczka
• Sułkowski
• Syzyfowe prace
• Uciekła mi przepióreczka
• Uroda życia
• Walka z szatanem
• Wiatr od morza
• Wierna rzeka
• Zapomnienie
• Zmierzch