Jan Karczewski
| Jan Karczewski | |
 zdjęcie ze zbiorów rodziny (Anna Niewiadomska) | |
| Data i miejsce urodzenia | 1900 Warszawa |
| Data i miejsce śmierci | 30 marca 1947 Edynburg |
| Narodowość | Polska |
| Ważne dzieła | Rok przestępny |
Jan Karczewski studiował prawo na UW. Po przewrocie majowym w 1926 jako zawodowy oficer w stopniu porucznika został przydzielony do Prezydium Rady Ministrów. Pracował w MSZ. W 1932 wyjechał na placówkę dyplomatyczną-mianowany wicekonsulem Rzeczpospolitej Polskiej w Tuluzie. Jego pobyt we Francji trwał do 1933. Tam nawiązał kontakt z masonerią. Po powrocie do Polski pracował w państwowym przedsiębiorstwie eksportu drewna. W 1934 założył Agencję Prasową „Tempo". Jesienią 1939 roku znalazł się we Francji w Coetiquidan, gdzie tworzyło się wojsko polskie. Po zakończeniu wojny przebywał na emigracji w Londynie. Zmarł nagle na udar serca w marcu 1947 w Edynburgu. Autor wielu artykułów publicystycznych i kilku powieści o tematyce społeczno-obyczajowej (Nie mogę pisać; Oskarżam - ta, ostatnia napisana wspólnie z Włodzimierzem Popławskim).
W historii polskiej fantastyki zapisał się jako twórca dwóch książek: Bakcyl („Świat", W. 1929) i Rok przestępny (Tow. Wyd. „Rój", W. 1931). Pierwsza z nich jest pomysłową, żywo zrelacjonowaną opowieścią o odkryciu bakcyla Aurosaurusa niszczącego złoto. Bohater utworu - bakteriolog dr Antoni Skrzypczak -„zakaża" zapasy złota w Banku Narodowym w Warszawie, które - wysłane za granicę - w ramach zwrotu pożyczki, porażają dalsze zasoby kruszcu w bankach światowych.Reakcja narasta lawinowo i oszczędza tylko nieliczne, dobrze izolowane skarbce. Niestety, pomysł Skrzypczaka spala na panewce i co gorsza obraca się przeciw niemu; światowa finansjera utrzymuje całą rzecz w tajemnicy i skutecznie szantażuje bohatera, tak aby nie mógł „zniszczyć wiary w istnienie złota".
Kolejna książka Karczewskiego (Rok przestępny) to powieść groteskowo-satyryczna z licznymi aluzjami do sformułowań konstytucji marcowej i republikańskiej formy rządów w Polsce. Autor nawiązuje do znanego w literaturze europejskiej motywu robota (R.U.R., 1924) - Karela Ćapka, opisując losy zdalnie sterowanego androida stojącego ha czele fikcyjnego państwa Platanii. Podobnie jak w komedii Ferdynanda Goetla - Król Nikodem (1930) - postać bezwolnej marionetki uosabia sylwetkę ówczesnego prezydenta, profesora Ignacego Mościckiego. W rzeczywistości krajem kieruje syn byłego eks-króla Mściwoja XI, którego system rządzenia „zapewnia pod¬danym, że konstytucja i ustawy będą wykonywane z automatyczną dokładnością". Platanus podpisuje akta, wygłasza długie przemówienia, ma doskonałą pamięć, „zamknięte regestry, od których klucz znajduje się w banku". „Jeśli wola ludu wymaga od swego reprezentanta właściwie tylko i jedynie automatycznego wykonywania ustaw, dlaczego funkcji tej nie ma spełniać automat?" - zadaje pytanie jeden z bohaterów powieści. Wszystko udaje się do czasu, kiedy niecierpliwi ministrowie, żądając podpisu Platanusa na zamknięciu sesji budżetowej 29 marca (aluzja do autentycznej sesji z 31 marca 1930), uszkadzają skomplikowany mechanizm robota. Na wieść o defekcie Platanusa dochodzi do powszechnego strajku. Niemal w ostatniej chwili synowi Mściwoja XI udaje się naprawić automat i porządek społeczny zostaje ocalony. Jeśli wierzyć autorowi, powieść Rok przestępny została napisana w ciągu dwóch tygodni, od 8 do 20 lipca 1930. Podłożem politycznym utworu były rozgrywki pomiędzy rządem sanacyjnym a opozycją skupioną wokół Centrolewu. Fantastyka naukowa uzasadnia zatem w twórczości Karczewskiego kreację literatury politycznej, jest sposobem dyskusji nad problemem anonimowości władzy, ośmieszeniem formuł ustrojowych odbiegających od postulatów społecznych.
Najciekawsze, jak dotąd, omówienie pisarstwa Karczewskiego znalazło się w artykule Stefana Lichańskiego (zob. bibliografia). Zdaniem tego krytyka autor Bakcyla daleki był od założeń Skamandra, Awangardy i nawiązywał raczej do powieściopisarskiej tradycji Sterne'a. Ogniwo pośrednie stanowiła tu bez wątpienia działalność Herberta George'a Wellsa, wielbiciela Podróży sentymentalnej. Co ciekawsze, Karczewski wypracował na swój użytek własną wersję sternizmu opartą na zasadach mistyfikacji i drobiazgu, która podkreślała krytycyzm, drwinę i dezaprobatę autora wobec kreacji świata przedstawionego. Stosując wstawki o charakterze autotematycznym, wchodził w dialog z bohaterami, kpił z czytelników w posłowiu Roku przestępnego, każąc im szukać sensu poprzez podkreślenie wszystkich „K" i wyliczenie, gdzie ta ljtera pojawia się najczęściej; parodiował chwyty kompozycyjne romansu brukowego, ironizując na temat „papierowej reszty życia", jaką jest literatura. Jeśli przyjąć sugestię Stefana Lichańskiego, tego rodzaju twórczość miałaby być sposobem parodystycznej deformacji nieautentyczności epoki, wyrażać styl duchowy czasu, kiedy wszystko psuje się, rozprzęga, szaleje. Ale nobilitując pisarstwo Karczewskiego nie zapominajmy, że jego utwory należą, w gruncie rzeczy, do literatury popularnej, że wiele w nich pośpiechu, amatorszczyzny, a nawet zwykłego niedbalstwa stylistycznego.
Twórczość fantastyczna
- Rok przestępny 1931 fragment w Śniąc o potędze
- Bakcyl 1929
Twórczość inna
- Nie mogę pisać
- Oskarżam - współautor Włodzimierz Popławski
